نام و نسب امام مسلم رحمه الله ،
ابوالحسین مسلم بن الحجاج بن ورد بن کوشاذ القشیری النشابوری.(قشیر، یکی از قبائل معروف عرب می باشد و نیشابور، شهری است در خراسان که در زمان امام مسلم رحمه الله یکی از بزرگترین مراکز علمی دنیا به شمار می رفت.) امام مسلم رحمه الله در سال 206 هجری مطابق با سال 821 میلادی در نیشابور چشم به جهان گشود و در خانواده ای علم دوست و با تقوا پرورش یافت. پدر بزرگوارش حجاج بن مسلم قشیری رحمه الله یکی از دوست داران علم و دانش بود و دائما در جلسات علما می نشست. لذا امام مسلم رحمه الله در فضایی کاملا دینی و ایمانی پرورش یافت.

از جایی که امام مسلم رحمه الله علاقه وافری به تحصیل علم داشت، خیلی زود به فراگیری آن پرداخت و هنوز بهار عمر مبارک از 12 سالگی نگذشته بود که به سماع علم حدیث مشغول شد.
امام ذهبی می فرماید: “اولین سماع علم حدیث امام در سال 218 هجری از یحیی بن یحیی التمیمی بود و در سال 220 مشرف به حج خانه خدا شد در حالی که محاسن مبارک در نیامده بود.”
مهمترین شاخصه شخصیتی امام، کثرت علم و تقوای ایشان می باشد خصوصا در علم حدیث که بدون شک امام مسلم رحمه الله یکی از شخصیت های معروف علم حدیث می باشد.
هر زمان که صحبت از علم حدیث شود نام امام بخاری و امام مسلم رحمهما الله در صدر این علم می درخشد و امام مسلم رحمه الله به بلندترین درجه در علم حدیث رسید و جایگاه بزرگی را از آن خود ساختد.
بدیهی است که این مقام والا در علم حدیث بعد از سفرهای بسیار مشقت بار و انتقال های زیادی از شهری به شهر دیگر و از سرزمینی به سرزمین دیگری حاصل گردیده است.

هجرت برای تحصیل علم حدیث
امام مسلم برای سماع حدیث به کشورهای متعددی سفر کرد. از قبیل حجاز، عراق،شام و مصر و همچنین به شهرهای مختلفی، چون خراسان که در آن جا از اسحاق بن راهویه و یحیی بن یحیی حدیث روایت کرد. در شهر (( ری)) از محمد بن مهران و اباغسان در عراق از امام مشهور احمد حنبل و عبدالله بن مسلمه و در حجاز از سعید بن منصور و ابا مصعب، در مصر از عمرو بن سواد حدیث را فراگرفت و به شهرش برگشت.
امام مسلم رحمه الله تمام این زحمات را برای رسیدن به علمی بسیار بزرگ و گران قیمت که همانا علم سنت رسول الله – صلی الله علیه و سلم- باشد متحمل شد.
اگر کتاب ها و رساله های علمی و ارزشمندی را که امام مسلم رحمه الله به رشته تحریر درآورده اند مطالعه و بررسی کنیم بدون تردید به جایگاه والای علمی این شخصیت بزرگ اقرار و اعتراف خواهیم کرد به خصوص در علم حدیث که از جایگاه ویژه ای برخوردار است.

اساتید امام مسلم رحمه الله،
امام مسلم رحمه الله در حلقه درس اساتید زیادی زانوی تلمذ زد که عدد آنان به بیش از 220 نفر می رسد. از جمله «عبدالله بن مسلمة القعنبی» که از بزرگترین اساتید امام به شمار می رود و در مکه مکرمه از ایشان کسب فیض کرد همچنین در شهرهای کوفه و عراق و حرمین و مصر از بزرگان آن دیار کسب فیض کرد که معروفترین آنان بدین قرارند: یحیی بن یحیی النشابوری، قتیبة بن سعید ، سعید بن منصور، احمد بن حنبل ، اسحاق بن راهویه، ابی خیثمه زهیر بن حرب ، ابی کریب محمد بن العلاء ، ابی موسی محمد بن المثنی، حناد بن السري ، محمد بن یحیی بن ابی عمر ، محمد بن یحیی الذهلی ، محمد بن اسماعیل بخاری ، عبدالله الدارمی ، اسحاق الکوسج و … رحمهم الله تعالی .
امام مسلم رحمه الله برای اساتید و شیوخ خویش احترام زیادی قائل بوده و در مقابل آنها بسیار متواضع بود. چنانچه محمد بن حمدون بن رستم می فرماید :”من شنیدم امام مسلم به امام بخاری چنین گفتند: ای استاذ همه اساتید! و ای سردار محدثین! و ای پزشک علم حدیث! به من اجازه بده پاهایت را بوسه زنم.
این نهایت فروتنی ایشان در مقابل اساتید خویش بود.

شاگردان امام مسلم رحمه الله
شاگردان زیادی از منبع علم و معرفت امام همام کسب فیض کردند و از چشمه زلال علم حدیث ایشان جرعه نوشیدند که از معروفترین آنان می توان افراد ذیل را نام برد: علی بن الحسن بن ابی عیسی الهلالی وی از نظر سنی از امام مسلم رحمه الله بزرگتر بود، محمد بن عبدالوهاب الفراء که استادش هم بود اما درکتابش از ایشان چیزی روایت نکرده است، حسن بن محمد القبانی، ابوبکر محمد بن النضربن سلمه الجارودی، علی بن الحسین بن الجنید الرازی، صالح بن محمد الجزره ابو عیسی ترمذی، احمد بن المبارک المستملی، عبدالله بن یحیی السرخسی القاضی، نصر بن احمد بن نصر الحافظ و افراد زیاد دیگر که در این مختصر نمی گنجد.

تالیفات امام مسلم
امام مسلم رحمه الله دارای تالیفات زیاد بود که برخی از آنان به زیور چاپ آراسته شده اند و بسیاری نیز در گذر زمان ناپدید شده و به دست فراموشی سپرده شده اند.
از تالیفات ایشان کتب زیر را می توان نام برد:
صحیح مسلم که مشهورترین آنهاست، کتاب التمییز، کتاب العلل، کتاب الوحدان، کتاب الافراد، کتاب القرآن، کتاب سوالات احمد بن حنبل، کتاب عمرو بن شعیب، کتاب الانتفاع باهب الاسباع، کتاب مشایخ مالک، کتاب مشایخ ثوری، کتاب مشایخ شعبه، کتاب من لیس له الا راو واحد، کتاب المخضرمین، کتاب اولاد الصحابه، کتاب اوهام المحدثین، الطبقات، کتاب افراد الشامیین و…

روش امام مسلم رحمه الله در حدیث
امام مالک رحمه الله کتاب موطا را نوشت و اصول احکام را که از صحیح متفق علیه گرفته بود به ودیعت گذاشت. و طبق ابواب فقهی آن را مرتب کرد، آنگاه قصد نمود حفاظت حدیث را با شناخت راه های احادیث و سندهای مختلف آنها، چه بسا که سند یک حدیث از چند طریق از راویان مختلف روایت شده و بعضی وقت ها یک حدیث در چند باب بخاطر اختلاف معانی که در آن بود ذکر شده است، این روش کتاب موطا می باشد.
بعد از تالیف مؤطا توسط امام مالک رحمه الله، امام بخاری، محمد بن اسماعیل رحمه الله که امام المحدثین در عصر خود بود به روشی دیگر احادیث خود را از طریق اهل حجاز ، عراقی ها و شامی ها جمع کرد و احادیثی را که همه بر صحت آن اجماع کرده اند ذکر نمود و مختلف فیه را ترک کرد و طبق اقتضاء بسیاری از احادیث را به صورت تکراری در ابواب مختلف ذکر نمود لذا احادیثی که امام بخاری نقل کرده است مجموعا9200 حدیث می باشد که 3000 حدیث جزء مکررات امام می باشد و در هر بابی احادیث را با سند متفاوتی ذکر نمود.
سپس امام مسلم بن الحجاج القشیری رحمه الله کتابش را طبق کتاب بخاری به رشته تحریر درآورد. احادیثی که بر صحت آن اتفاق بود را نقل کرد و مکررات را حذف نمود.وطرق روایت حدیث و سند آن را جمع نموده و طبق ابواب فقهی همراه با ترجمه الباب ذکر نمود. با توجه به آنچه گذشت پرواضح است که کتب صحیح همه احادیث مشروط را در بر نگرفته است لذا علمای متاخرین بر آنها مستدرک نوشته اند.
امام مسلم احادیث را به 3 قسمت تقسیم کرده است. قسم اول: احادیثی که افراد حافظ و ثقه رعایت کرده اند که هیچ گونه مشکلی این افراد ندارند نه در حفظ و نه در اتقان.
قسم دوم: احادیثی که افراد متوسط هستند در حفظ و در اتقان.
قسم سوم: احادیثی که افراد ضعیف و متروک آن را روایت کرده اند.
بدین صورت وقتی امام حدیثی را ذکر کرد برای تقویت آن احادیث گروه دوم را نیز بعد از ذکر احادیث گروه اول، ذکر می کند ولی از احادیث گروه سوم استفاده نمی کند. امام مسلم هر حدیث را در جایی که شایسته آن باشد ذکر کرده و به دنبال آن احادیث دیگری را با طرق های دیگر و سند های متعدد نیز ذکر می کند تا حدیث مذکور را تقویت کند و اطمینان برای طالب به صحیح بودنش حاصل شود .
امام مسلم برای هر اصلی از اصول دین یک کتاب تعیین کرده که این کتابها شامل موضوعات اصلی دین می شوند از قبیل طهارت و ایمان، که هر کدام از این کتابها را نیزبه چندین باب تقسیم نموده است. برای مثال: کتاب ایمان – باب بیان تحریم ایذاء الجار
بدون در نظر گرفتن احادیث تکراری که امام مسلم برای تقویت بیشتر حدیث آن ها را به طرق مختلف ذکر کرده است. تقریباً احادیث صحیح مسلم به 3033 حدیث می رسد.
امام مسلم رحمه الله کتابش را با ذکر مقدمه ای آغاز کرده است که در آن سبب تألیف صحیح خود را و روش آن را ذکر نموده است سپس مسائلی که مربوط به علم حدیث است را ذکر کرده است. بعد از مقدمه به کتاب الایمان پرداخته است و سپس به بحث طهارت بعد از آن به حیض ، فی الصلوه ، فی المساجد، صلاه المسافرین، فی الجمعه،فی العدین، فی الاستسقاء، فی الکسوف، و الجنائز، فی الزکاه، فی الصیام، فی الاعتکاف ،فی الحج، فی الرضاع ، فی الطلاق، فی اللعان، فی العتق ، فالبیوع، فالمساقاه، فالفرائض، فی الهبات، فی الوصیه، فی النذر، فی الایمان،فی القسامه و المحاربین، و القصاص، و الدیات، فی الحدود، فی الأقیضه، فی الجهادو الصیر،فی الإماره فالصید والذبائح فالاضاحی، فالاشربه، فاللباس و الزینه، فالآداب،فالسلام ،فالالفاظ من الادب ،فالشعر، فی الرؤیا، فالفضائل ، فی فضائل الصحابه،فالبر والصله، فالقدر، فالعلم ، فالذکرودعا، فالتوبه، فصفه المنافقین، فالقیامه و صفت الجنه و النار، فالفتن و اشراط الساعه، فالزهد و الرقائق ، فالتفسیر.
مجموعه کتابهای مذکور در صحیح مسلم 52 کتاب است اما محمد فؤاد عبدالباقی در کتاب تحفه الاشراف 42 کتاب ذکر نموده است. و علتش هم این است که برخی از کتابها را در برخی دیگر ادغام نموده است.
امام مسلم رحمه الله در هر کتابی احادیث زیادی را به طور مفصل ذکر نمود. اگر چه برای آنها {ترجمه الباب} ذکر نکرده است. ابواب و احادیث را به طور دقیق ترتیب بندی کرده و احادیث را از طرق مختلف و راویان زیادی جمع آوری کرده است. چنان چه حسین بن محمد الماسرجسی می فرمایند: که از پدرم شنیدم که می گفت: امام مسلم رحمه الله فرمودند: من کتاب المسند الصحیح را از میان 300 هزار حدیثی که شنیده ام نوشته ام.
امام مسلم رحمه الله برای تألیف کتابش 15 سال سرمایه عمر خود را وقف کرد. احمد بن سلمه می فرماید: من تمام این مدت 15 سال را همراه امام بودم که مشغول نوشتن این کتاب در شهر نیشابور بود. چنان چه ابن حجر در مقدمه شرح بخاری {فتح الباری} چنین گفته است: امام مسلم رحمه الله کتاب خود را در شهر خودش در حضور مشایخ و اساتید خود آن را نوشته و در حفظ الفاظ بسیار می کوشید و در سیاق و سباق حدیث بسیار دقت می کرد.

اقوال علما درباره ی امام مسلم رحمه الله
ابو قریش الحافظ می فرماید: که من از محمد بن بشار شنیدم که می گفت: حفاظ دنیا 4 نفر هستند: ابو ذرعه در{ ری} مسلم در {نیشابور} عبد الله الدارمی در {سمرقند} محمد بن اسماعیل در {بخارا} .
ابو عبد الله الحاکم چنین نقل کرده اند: که محمد بن عبدالله فراء در مورد امام مسلم رحمه الله فرمودند:امام مسلم عا لم ترین مردم و ظرف بزرگ علم بود.
صدیقه بن حسن القنوجی از فراء در مورد امام مسلم رحمه الله چنین نقل می کند: که مسلم بن حجاج یکی از بزرگترین حفاظ و عالم ترین محدثان و امام خراسان در حدیث بعد از بخاری بود.
مسلم بن قاسم می فرماید: امام مسلم شخصی مورد اعتماد و جلیل القدر و بزرگ مرد بود.
ابن ابی حاتم می فرماید: از امام مسلم روایت های زیادی نوشته ام و در علم حدیث از همه پیش تاز بود از حفاظ مورد اعتماد بود. از پدرم در مورد ایشان سوال شد در جواب فرمودند: شخصی بسیار راستگو است.
یکی از جملات زیبای امام مسلم رحمه الله که برای استادش امام بخاری فرمود این است: ای استاد استادان! ، و ای سردار محدثین!، و ای پزشک علم حدیث! بگذار پاهایت را بوسه زنم.
این نهایت عشق و علاقه ایشان و ادب ایشان نسبت به استادشان را می رساند.
سرانجام این عالم علم حدیث بعد از گذشت 55 سال از عمر گران بهایش ندای علام الغیوب را در سال 261 هجری موافق با 875 میلادی در شهر نیشابور لبیک گفته و به دیار اخروی شتافته و در همان جا دفن شد.
رحمه الله رحمه واسعه و جزاه الله عن المسلم رحمه الله خیر الجزاء

منبع: موقع الدار الاسلامیه للاعلام
مترجم: عبدالباری رسولی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.