يكي ديگر از پروانگان شمع رسالت كه در اين بخش معرفي مي گردد، كسي است كه مدت ده سال افتخار خدمت به حضرت رسول صلی الله علیه و سلم را داشته و علاوه بر كسب رضايت الله و رسولش، دعاي خير آنحضرت صلی الله علیه و سلم را نصيب خود كرده است. آن بزرگمرد تاريخ انس بن مالك خزرجي رضی الله عنه است كه به اختصار گوشه هايي از زندگي نامه ي آن بزرگوار عرضه مي شود:

نام، نسب و كنيه:
نام و نسب ايشان به ترتيب ذيل است:
انس بن مالك بن نضر بن ضمضم بن زيد بن حرم بن جندب بن عامر ابن غنم بن عدي بن نجار بن ثعلبه بن عمرو بن خزرج بن حارثه ي انصاري خزرجي نجاري بصري؛ كنيه اش ابا حمزه است و به نام عمويش انس بن نضر رضی الله عنه نامگذاري شده است. مادرش ام سليم بنت ملحان انصاري رضي الله عنها است. پيامبر اكرم صلی الله علیه و سلم در كودكي به ايشان كنيه دادند.

آغاز خدمت
هنگام تشريف آوردن رسول الله صلی الله علیه و سلم به مدينه ي منوره ده ساله و بنا به قولي هشت ساله بود. سفيان بن عيينه رحمه الله از خود حضرت انس رضی الله عنه روايت مي كند كه فرمود: من كودكي ده ساله بودم كه پيامبر اكرم صلی الله علیه و سلم به مدينه ي منوره تشريف آوردند و بيست سال سن داشتم كه وفات يافتند.
يزيد بن هارون، از گفته علاء پدر محمد ثقفى رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است از انس بن مالك رضی الله عنه شنيدم كه مي فرمود: آغاز به خدمتگزارى حضرت ختمى مرتبت صلی الله علیه و سلم نمودم در حالى كه هشت سال داشتم.
محمد بن كناسه اسدى رحمه الله خبر داد كه جعفر بن برقان، از عمران بصرى، از گفته خود انس بن مالك رضی الله عنهم براى ما نقل كرد كه مى فرموده است: ده سال خدمتگزارى رسول خدا صلی الله علیه و سلم را بر عهده داشتم و در هيچ كارى كه مرا به انجام آن فرمان داده بود چه آن را انجام دادم و چه در انجام آن سستى كردم مرا سرزنش نفرمود و اگر يكى از همسران آن حضرت صلی الله علیه و سلم مرا سرزنش مى كرد، مى فرمود: «رهايش كنيد اگر مقدر مى بود انجام مى داد» يا مى فرمود: «هر گونه مقدر شده باشد همانگونه است».
اسماعيل بن ابراهيم، از عبد العزيز بن صهيب، از خود انس بن مالك رضی الله عنهم خبر داد كه مى فرموده است چون رسول خدا صلی الله علیه و سلم به مدينه آمد ابو طلحه رضی الله عنه دست مرا گرفت و مرا به حضور آن حضرت صلی الله علیه و سلم برد و عرض كرد: اى رسول خدا! انس پسرى زيرك است و خدمتگزارى شما را عهده دار مى شود.
عفان بن مسلم از معتمر بن سليمان رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است، از پدرم شنيدم كه مى گفت از انس بن مالك رضی الله عنه شنيدم مى گفت از كسانى كه به هر دو قبله نماز گزارده اند كسى جز من باقى نمانده است.
سعيد بن منصور، از گفته سفيان، از زهرى رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است، از انس بن مالك رضی الله عنه شنيدم كه مى فرمود: هنگامى كه رسول خدا صلی الله علیه و سلم به مدينه آمدند ده ساله بودم و هنگام رحلت آن حضرت صلی الله علیه و سلم بيست ساله بودم و مادران من- يعنى همسران پيامبر صلی الله علیه و سلم – مرا بر خدمتگزارى ايشان تشويق مى كردند. روزى رسول خدا صلی الله علیه و سلم به خانه ما آمد براى آن حضرت صلی الله علیه و سلم از ميش پرشيرى كه در خانه داشتيم شير دوشيديم و با آب چاهى كه در خانه بود آميختيم، در آن حال مرد عربى بر جانب راست و ابو بكر رضی الله عنه بر جانب چپ و عمر رضی الله عنه دورتر از رسول خدا صلی الله علیه و سلم ايستاده بودند. عمر رضی الله عنه پس از آنكه پيامبر صلی الله علیه و سلم از آن شير نوشيد به ايشان گفت: اى رسول خدا صلی الله علیه و سلم به ابو بكررضی الله عنه هم عنايت فرماى. حضرت ختمى مرتبت صلی الله علیه و سلم ظرف را به آن مرد عرب داد و فرمود: به ترتيب از سمت راست.

شركت در جهاد
حضرت انس رضی الله عنه در تمام غزوات و جهادها همراه رسول خدا صلی الله علیه و سلم حضور داشت. از جمله در غزوه ي بدر كه خردسال هم بود براي خدمت به رسول الله صلی الله علیه و سلم شركت داشت.
محمد بن عبدالله انصاري رحمه الله مي گويد پدرم از قول يكي از غلامان آزادشده ي حضرت انس رضی الله عنهروايت مي كند كه آن غلام از حضرت انس رضی الله عنه پرسيد آيا شما در بدر حضور داشتي؟ حضرت انس رضی الله عنه در جوابش فرمود: مادر مرده! كجا از بدر غايب بودم؟
محمد بن عبد الله رحمه الله مي فرمايد: أنس بن مالك رضی الله عنه همراه با رسول الله صلی الله علیه و سلم از مدينه ي منوره خارج شد هنگامي كه پيامبر صلی الله علیه و سلم روي به بدر آوردند در حالي كه انس رضی الله عنه كودكي بود و به پيامبر صلی الله علیه و سلم خدمت مي كرد.
پس از وفات حضرت ختمي مرتبت صلی الله علیه و سلم نيز در جهادهاي مختلف در زمان خلفاي راشدين رضی الله عنهم شركت داشت.

دعاي خير پيامبرصلی الله علیه و سلم در حق انس رضی الله عنه
پيامبراكرم صلی الله علیه و سلم سه دعا در حق حضرت انس رضی الله عنه كردند كه اثر دو دعا در دنيا ظاهر شد و انشاء الله دعاي سوم هم در آخرت ضاهر خواهد شد.
سليمان بن حرب از حماد بن زيد، از سنان بن ربيعة رحمهم الله مى گفته است از انس بن مالك رضی الله عنه شنيدم كه مى فرمود: مادرم مرا به حضور رسول خدا صلی الله علیه و سلم برد و عرض كرد: اى رسول خدا اين خدمتگزار كوچك تو است. براى او دعا فرماى. پيامبر صلی الله علیه و سلم فرمود: «بار خدايا فرزندان و مال او را فزونى و عمرش را دراز فرماى و گناهش را بيامرز».
انس رضی الله عنه مى فرموده است: تاكنون نود و هشت يا يكصد و دو تن از فرزندان خود را به خاك سپرده ام، و درختان ميوه من در سال دو بار ميوه مى دهد و چندان زنده مانده ام كه از زندگى دلگير شده ام و اينك انتظار چهارمى- آمرزش گناه- را دارم.
مسلم بن ابراهيم از سلّام بن مسكين رحمهم الله مى گفته است عبد العزيز بن ابى جميله رحمه الله، از قول انس بن مالك رضی الله عنه براى ما نقل كرد كه مى فرموده است من نتيجه دعاى حضرت ختمى مرتبت صلی الله علیه و سلم را در خودم و مالم و فرزندانم آشكارا مى بينم و مى شناسم.
گفته شده است كه حضرت انس رضی الله عنه هشتاد فرزند داشت كه از آنان هفتاد و هشت پسر و دو دختر بودند. يكي از دختران حفصه رضي الله عنها نام داشت و ديگري كنيه اش ام عمرو رضي الله عنها بود.
محمد بن عبد الله انصارى، از گفته پدرش، از گفته ثمامة پسر عبد الله بن انس رضی الله عنهم خبر داد كه مى گفته است تاك انگور انس رضی الله عنه در سال دو بار بارور مى شد.

نماز جنازه ي عبدالله بن عميررضی الله عنه
عبد الله بن عمرو پدر معمر منقرى رحمهم الله گفت عبد الوارث بن سعيد، از گفته ابو غالب باهلى رحمهم الله براى ما نقل كرد كه مى گفته است در تشييع جنازه عبد الله بن عمير ليثى رضی الله عنه بودم: ناگاه مردى را ديدم كه سوار بر اسب كوچك اندامى كه از نژاد غير عربى بود سوار است و عباى سياه نازكى بر تن دارد و بر سر خود پارچه يى افكنده تا او را از تابش آفتاب حفظ كند و دو قطعه پنبه گوشه پلك هاى خود نهاده بود. گويد: پرسيدم اين دهقان كيست؟ گفتند: انس بن مالك رضی الله عنه است. من مردم را به زحمت انداختم و از ميان ايشان گذشتم و به او نزديك شدم. و چون جنازه را بر زمين نهادند انس رضی الله عنه كنار سر جنازه ايستاد و چهار تكبير گفت و نه شتاب كرد و نه بسيار طول داد.

محبت دو طرفه
پيامبر اكرم صلی الله علیه و سلم همواره به اين خادم خردسالش اظهار لطف و محبت مي كردند و او را دوست داشتند. عفان بن مسلم و ابو وليد هشام طيالسى هر دو، از ابو عوانه، از جود پدر عثمان رحمهم الله، از خود انس بن مالك رضی الله عنه خبر دادند كه فرموده است پيامبر صلی الله علیه و سلم به او فرموده اند: «اى پسرك خودم».
حضرت انس رضی الله عنه هم كه مدت ده سال را به خدمتگذاري آنحضرت صلی الله علیه و سلم مشغول بود همچون ديگر ياران پيامبر صلی الله علیه و سلم عشق و محبت زيادي به آنحضرت صلی الله علیه و سلم داشت كه واقعه ي زير نمونه اي از آن است: مسلم بن ابراهيم از گفته مثنّى بن سعيد ذارع رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است از انس بن مالك رضی الله عنه شنيدم كه مى فرمود: هيچ شبى نيست كه من جبيب خود را خواب نبينم و سپس گريست.

نماز به دو قبله
حضرت انس رضی الله عنه از جمله كساني است كه به طرف هر دو قبله (بيت المقدس و كعبه ي معظمه) نماز خواند. عفان بن مسلم از معتمر بن سليمان رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است، از پدرم شنيدم كه مى گفت از انس بن مالك رضی الله عنه شنيدم مى گفت از كسانى كه به هر دو قبله نماز گزارده اند كسى جز من باقى نمانده است.

نماز انس رضی الله عنه
عفان بن مسلم، از حماد بن سلمه، از ثابت رحمهم الله خبر داد كه ابو هريره رضی الله عنه مى فرموده است: هيچ كس را نديده ام كه نمازش از نماز پسر ام سليم- يعنى انس بن مالك رضی الله عنه- به نماز رسول خدا صلی الله علیه و سلم شبيه تر باشد. بايد هم چنين باشد كسي كه ده سال شرف و افتخار مصاحبت و خدمت حضرت رسول صلی الله علیه و سلم نصيبش شده باشد مسلم است كه نمازش هم شبيه ترين نماز به نماز رسول الله صلی الله علیه و سلم است.

انس رضی الله عنه و احتياط درروايت حديث
محمد بن عبد الله انصارى، از گفته ابن عون، از محمد رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است انس بن مالك رضی الله عنه هر گاه از رسول خدا صلی الله علیه و سلم حديثى نقل مى كرد- از باب احتياط- مى افزود يا همان گونه كه ايشان فرموده اند.
حسن بن موسى اشيب، از حماد بن سلمه، از حميد رحمهم الله، از گفته خود انس بن مالك رضی الله عنه خبر داد كه حديثى از رسول خدا صلی الله علیه و سلم نقل كرده است. مردى از او پرسيده است كه تو خود اين حديث را از ايشان شنيده اى؟ انس رضی الله عنه سخت خشمگين شده و گفته است نه به خدا سوگند چنان نيست كه هر حديثى را كه براى شما مى گوييم از رسول خدا صلی الله علیه و سلم شنيده باشيم، ولى يكى از ما ديگرى را متهم نمى سازد. محمد بن عمر واقدى رحمه الله مى گويد: انس رضی الله عنه از ابو بكر و عمر و عثمان و عبد الله بن مسعود رضی الله عنهم روايت كرده است.

بيعت با خلفا رضی الله عنهم
علاء بن عبد الجبار عطّار و عارم بن فضل هر دو، از حمّاد بن سلمة، از على بن زيد رحمهم الله، از خود انس بن مالك رضی الله عنه خبر دادند كه مى فرموده است پس از آنكه حضرت ابو بكررضی الله عنه به جوار رحمتهاي الهي رفتند و حضرت عمر رضی الله عنه خليفه شده بود به مدينه آمدم و به حضرت عمررضی الله عنه گفتم دست فراز آر تا با تو همان گونه كه با دوست و همنشين تو- ابو بكررضی الله عنه- به شنيدن و فرمان بردن تا آن جا كه توانش را داشته باشم بيعت كردم، بيعت كنم.

اجابت دعاي انس رضی الله عنه
اسماعيل بن عبد الله بن زرارة، از گفته جعفر بن سليمان ضبعى، از ثابت بنانى رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است يكى از سرپرستان زمينهاى انس بن مالك رضی الله عنه از خشكى و بى آبى زمين پيش او شكوه كرد. گويد: انس رضی الله عنه نماز گزارد و دعا كرد ابرى پديد آمد و زمين او را پوشاند و چندان باريد كه استخر از آب آكنده شد. انس رضی الله عنه خدمتكار خويش را فرستاد و فرمود: بنگر آب به كجا رسيده است؟ او نگريست كه آب از زمين انس رضی الله عنه به جاى ديگر نرفته است.
محمد بن عبد الله انصارى از گفته پدر خويش از ثمامة بن عبد الله رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است مزدور نخلستان انس بن مالك رضی الله عنه در تابستان پيش او آمد و از خشكى و تشنگى زمين شكوه كرد. انس رضی الله عنه آب خواست و وضو گرفت و نماز گزارد و به مزدور گفت: بنگر آيا چيزى مى بينى؟ گفت: چيزى نمى بينم. گويد انس رضی الله عنه به اندرون رفت و باز نماز گزارد. بار سوم يا چهارم، مزدور گفت به اندازه بال پرنده يى ابر مى بينم. گويد: انس رضی الله عنه همچنان به نماز گزاردن و دعا كردن ادامه داد تا مزدور آمد و گفت: تمام آسمان را ابر گرفت و مى بارد. انس رضی الله عنه فرمود: بر اسبى كه بشر بن شغاف فرستاده است سوار شو و بنگر باران تا كجا را فرا گرفته است. گويد: سوار شد و نگريست باران از خانه هاى محل مسيران و از قصر غضبان تجاوز نكرده بود.

تقواي انس رضی الله عنه
معلى بن اسد از حفص بن ابى صهباء عدوى رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است از ابو غالب رحمه الله شنيدم كه مى گفت هيچ كس را نديده ام كه در گفتار خود خوددارتر از انس بن مالك رضی الله عنه باشد. محمد بن عبد الله انصارى رحمه الله گفت يكى از مشايخ ما كه كنيه اش ابو الحباب رحمه الله بود براى ما نقل كرد و گفت از جريرى رحمه الله شنيدم كه مى گفت انس بن مالك رضی الله عنه از محل ذات عرق احرام بست و محرم شد و تا هنگامى كه از احرام بيرون آمد سخنى جز ذكر خدا از او نشنيديم. گويد: انس بن مالك رضی الله عنه به جريرى رحمه الله گفته است: اى برادر زاده! احرام بدين گونه است.

نصايح و گفتار پند آميز انس رضی الله عنه
يحيى بن خليف بن عقبه از ابن عون از عطاء واسطى رحمهم الله از انس بن مالك رضی الله عنه روايت مي كند كه انس رضی الله عنه فرمود: بنده پرهيزگار و ترسنده از پروردگار شمرده نمى شود، مگر آنگاه كه از زبان خود اندوهگين شود- اگر سخن ناروا و نادرست گفته است اندوهگين گردد.-
محمد بن عبد الله انصارى گفت پدرم از گفته عمويش ثمامة بن عبد الله رحمهم الله از گفته انس بن مالك رضی الله عنه نقل كرد كه به پسرانش مى فرمود: پسرانم! دانش را با نگارش پايدار كنيد و دربند كشيد.
عفان بن مسلم و حسن بن موسى اشيب هر دو، از گفته حماد بن سلمه، از ثابت بنانى رحمهم الله خبر دادند كه پسران انس بن مالك رضی الله عنهم به پدر خود گفته اند پدر جان! چرا همانگونه كه براى بيگانگان حديث نقل مى كنى براى ما حديث نمى گويى؟ گفت: پسرانم! همانا آن كس كه فراوان گويد ياوه مى گويد. على بن عبد الحميد معنى از گفته عمران بن خالد از ثابت بنانى رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است همراه گروهى از ياران و شاگردان انس بن مالك رضی الله عنه پيش او بوديم، روى به ما كرد و فرمود: به خدا سوگند كه شما در نظر من دوست داشتنى تر از فرزندان من به شمار خودتان هستيد مگر اينكه آنان هم در خوبى و كار خير مانند شما بشوند.

نقش انگشتري انس رضی الله عنه
عمرو بن عاصم كلابى از گفته همّام بن يحيى از ابن جريج از زهرى رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است بر نگين انگشترى انس بن مالك رضی الله عنه جمله «محمد رسول الله» نبشته بود و هر گاه به آبريزگاه مى رفت آن را از دست بيرون مى آورد.

فديه ي روزه
يزيد بن هارون از حميد طويل از گفته كسى از خاندان انس بن مالك رضی الله عنهم خبر داد كه مى گفته است انس بن مالك رضی الله عنه ماه رمضانى را كه در آن سال درگذشته است نتوانست روزه بگيرد سى بى نوا را نان و گوشت داد به اندازه يك ديگچه يا دو ديگچه. محمد بن عبد الله انصارى از گفته حميد طويل رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است از عمر پسر انس رضی الله عنه پرسيدم، انس رضی الله عنه چه كرد و چگونه انجام داد؟ حميد مى گويد پرسش من درباره كفاره روزه انس رضی الله عنه بود كه يك سال پيش از رحلت از روزه گرفتن ناتوان شده بود. گفت: ديگى بر پا كرد و براى هر روز يك بى نوا را خوراك داد و بيش از سى تن را غذا داد.

وفات
در مورد تاريخ وفاتش اختلاف شده است: واقدي رحمه الله گفته در سال 91 هجري وفات يافته است. خليفه بن خياط رحمه الله گفته در سال 93هجري و در سن صد و سه سالگي وفات يافت و ديگران گفته اند در سال 92 هجري وفات يافته است بنا به قولي در سن صد و شش سالگي و بنا به قولي ديگر در سن صد و هفت سالگي و بنا به قولي ديگر در سن نود و چند سالگي وفات يافت. اما ابن سعد رحمه الله مي گويد صحيح اين است كه 99 سال عمر كرده است. ابوعمر رحمه الله مي فرمايد: او آخرين شخص از ياران رسول الله صلی الله علیه و سلم بود كه در بصره به رحمت ايزدي پيوست. و اطلاع ندارم كه كسي به جز اباطفيل عامر بن واثله رضی الله عنه از كساني كه پيامبر صلی الله علیه و سلم را ديده اند پس از انس رضی الله عنه وفات يافته باشد.
محمد بن عبد الله انصارى از هشام بن حسّان از محمد رحمهم الله خبر داد كه مى گفته است هنگام رحلت حضرت انس بن مالك رضی الله عنه ، محمد بن سيرين رحمه الله براى وامى كه داشت زندانى بود. انس رضی الله عنه هم وصيت كرده بود كه محمد رحمه الله او را غسل دهد. در اين باره با عمر بن يزيد گفتگو شد و عمر براى آزادى موقت محمد رحمه الله گفتگو كرد و او را از زندان بيرون آوردند و جنازه ي مطهر و پاك انس رضی الله عنه را شست و دوباره به زندان برگشت. محمد بن سيرين رحمه الله تا هنگام مرگ در اين باره از خاندان عمر بن يزيد سپاسگزار بود.
در روايتي ديگر آمده است كه نماز جنازه را هم محمد بن سيرين رحمه الله در منزل انس رضی الله عنه كه در گوشه اي از شهر بود خواند و بدون اينكه پيش خانواده خود برود دوباره به زندان برگشت.عبد الوهاب بن عطاء عجلى از حميد طويل رحمهم الله از انس رضی الله عنه خبر داد كه مى فرموده است: براى حنوط او كيسه كوچكى از مشك و تار مويى از موهاى حضرت ختمى مرتبت صلی الله علیه و سلم را قرار دهند و بر آن سكّ هم بيفزايند.
و بدين ترتيب حضرت انس رضی الله عنه پس از يك عمر مجاهده و عبادت، با كمال پاكي و صداقت و با دستي پر به يار و دوست بزرگوار خود كه همواره آرزوي ديدار و ملاقاتش را داشت پيوست. رضي الله عنه و ارضاه

اين مقاله از كتابهاي الاستيعاب، ترجمه ي فارسي طبقات ابن سعد و البدايه و النهايه گرفته شده است.

نوراحمد پاک نیت

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.