اثر توبه در زمانهایی خاص بیشتر است و پذیرفته شدن عمل به درگاه باریتعالی نیز دارای شرایطی است. در روایت ترمذی و ابوداود از نبی رحمت نقل شده که فرمودند: عمل نیک در هیچ زمانی به اندازه این ده روز(ده روز ذی الحجه) محبوب درگاه خداوند نیست. صحابه جویا شدند: حتی جهاد در راه خدا؟ رسول خدا پاسخ دادند: حتی جهاد در راه خدا، مگر آنکه شخص با تمام وجود و دارایی خود در راه خدا خارج شود هیچ چیز از آنها را باز نگرداند.

توبه بالاترین اعمال نیک است و چه زیباست زمانی که در ده روز ابتدای ذی الحجه صورت گیرد، چنانچه در «الصحیح الجامع الصغیر» از جابربن عبدالله روایت شده که رسول خدا فرمودند: برترین روزهای دنیا این ده روز هستند.

حافظ ابن حجر عسقلانی در فتح الباری می نویسد: ظاهرا علت امتیاز و برتری دهه ی ذی الحجه بر سایر ایام این است که تمام عبادات مهم در این ماه انجام می پذیرند و آنها عبارتند از: نماز ، روزه ، حج و صدقه . در حالی که در دیگر برهه ها چنین فرصتی بدست نمی آید. چنانچه حج زمان خاص خود را دارد و روزه ، زکات و صدقه هرکدام زمان خود را .اما اینکه چطور می تواند این زمان فرصتی برای توبه باشد؟ قطعا شما می دانید که خداوند در سخت ترین لحظات و شدیدترین زمان ها، توبه بندگان مخلص خود را می پذیرد و به کسانی که به او روی کرده اند را پذیراست. چنانچه فرموده است: ؛ ﴿ لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُوفٌ رَحِيمٌ ﴾ (به راستی که خداوند بر پیامبر و مهاجران و انصاری که از او در هنگام سختی پیروی کردند، رحمت آورد، و آن پس از زمانی بود که نزدیک بود دلهای گروهی از آنان [از طاعت و اطاعت‌] بگردد، آنگاه از آنان درگذشت چرا که او به ایشان رئوف و مهربان است‌)

و اهل ايمان هستند كه با استمداد از فضل خداون مي توانند لحظات سخت و مشكلات بزرگ را طي نمايند.

اصلي ترين زمينه براي توبه در نزد اهل فضل، و اصلي ترين بستر براي بازگشت به سمت خدا در نگاه پاكان،  اراده پاك شدن از گناهان است. و اين خود آرزويي هست كه شبانه روز در ذهن آزادگان در جولان است. از همين رو، از ذلت معصيت به عزت بندگي كوچ نموده و از گمراهي شيطان به هدايت خداوند رحمان تغيير مكان داده و از آتش عصيان وگناه به سایه ايمان پناه مي آورند. زمين تنگ مي شود، اما آرزوی غفران پاياني ندارد، نفس در تنگنا قرار مي گيرد، اما اخلاص لايتنهي است. زندگي سخت مي شود، اما در هر لحظه مي توان به سمت خدا بازگشت. خداوند مي فرمايد: ، ﴿ وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴾ (و نیز بر سه تنی که [از پیوستن به مجاهدان تبوک‌] باز پس مانده شدند، تا آنگاه که عرصه زمین با آنکه گسترده است، بر آنان تنگ آمد، و تنگدل شدند و دانستند که پناهی از خداوند جز به او نیست، سپس به آنان توفیق توبه داد تا توبه کنند، که بی‌گمان خداوند توبه‌پذیر مهربان است‌)

كساني كه از حق و حقيقت سرپيچي نكرده و آن را تغيير نمي دهند و حقوق ديگران را نيز پايمال نكرده و از دين روي نمي گردانند، كوچك ترن عمل نیک آنها ضايع نخواهد شد، و تمام تلاش های آنها ثمر بخش خواهد بود و نه پاداش آنها از دست خواهد رفت و نه آنچه را كه در اين مسير هزينه مي كنند از دست خواند داد. و براستی اين چگونه امكان پذير است؟ خداوند مي فرمايد:  ؟ ﴿ مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَؤُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ . وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴾ (اهل مدینه و اعرابیان پیرامونشان را نرسد که از حکم پیامبر خدا سر پیچند و جان خود را از جان او عزیزتر بدارند، چرا که هیچ تشنگی و هیچ خستگی و هیچ گرسنگی در راه خدا به آنان نرسد و هیچ گامی به پایگاهی [از سرزمین دشمن‌] نگذارند که کافران را به خشم آورد، و هیچ دستبردی به هیچ دشمنی نزنند، مگر آنکه در برابر آن عمل صالحی برای آنان [در کارنامه‌شان‌] نوشته شود، زیرا که خداوند پاداش نیکوکاران را فرو نمی‌گذارد* و هیچ هزینه خرد و کلانی نکنند و هیچ سرزمینی را نپیمایند، مگر آنکه به حساب آنان نوشته شود، تا سرانجام خداوند به بهتر از آنچه کرده‌اند، پاداششان دهد)

از بهترين لحظاتي كه مي تواند توبه ثمربخش وكارساز واقع شود، مي توان به شب قدر، روز عرفه و نحر، سحرگاهان، به وقت بارش باران و نيمه شب شعبان اشاره کرد. در اين زمان ها خداوند درِ قبوليت را بر روی اعمال انسان می گشاید. چنانچه دعاي حضرت ابراهيم و اسماعيل به هنگام ساختن ديوارهاي كعبه پذيرفته شد ﴿ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴾(و چون ابراهیم و اسماعیل پایه‌های خانه [کعبه‌] را برآوردند [گفتند] پروردگارا از ما بپذیر که تویی شنوای دانا)

يا آن زمان كه همسر عمران با تمام وجود و از روي اخلاص دعا نمود و آنچه را كه در شكم داشت نذر راه خدا كرد و عملا آن را محقق ساخت. ؛ ﴿ إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ ﴾(و چنین بود که همسر عمران گفت پروردگارا من آنچه در شکم دارم نذر کردم که آزاد از هر قید، دربند خدمت تو باشد، از من بپذیر که تو شنوای دانایی‌)

نتيجه و فرجام خوشايند آن، قبول شدني زيبا، پرورشي نيكو و رزقي واسع و بسيار شد، چنانچه خداوند فرموده: ؛ ﴿ فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴾

(آنگاه پروردگارش او را هرچه نیک‌تر پذیرفت، و به نیکی پرورش داد، و زکریا را به سرپرستی او برگماشت، هرگاه که زکریا در آن غرفه بر او وارد می‌شد می‌دید که نزد او رزق و روزی‌ای هست [و] می‌گفت ای مریم اینها از کجا برایت آمده است؟ مریم [در پاسخ‌] می‌گفت آن از نزد خداوند است، خدا هرکس را که بخواهد بی‌حساب روزی می‌بخشد)

اما افراد سركش كه هماره بر كفر پافشاري مي نمايند، نه تنها پذيرفته درگاه خداوند نمي شوند، بلكه از آنجا رانده نيز مي شوند ﴿ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ﴾ (کسانی که پس از ایمانشان کفرورزیدند، سپس بر کفر خود افزودند، هرگز توبه‌شان پذیرفته نمی‌شود و اینان گمراهند)

آنها براي رهايي خود از عذاب، حتی اگر تمام اموال خود را فدیه دهند باز هم فایده ای در بر نخواهد داشت. ﴿ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴾ (اگر کافران دارای هر آنچه باشند که در روی زمین است و آن و همچند آن را فدیه دهند و بلاگردان عذاب روز قیامت سازند، از آنان پذیرفته نخواهد شد و عذابی دردناک [در پیش‌] دارند)

منافقين نيز چنين فرجامي در پيش دارند. ﴿ قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ ﴾ (بگو چه با رغبت انفاق کنید، چه با اکراه هرگز از شما پذیرفته نمی‌شود چرا که شما قومی نافرمان بوده‌اید

به جز اين ها افراد تنبل و بخل نيز سرنوشتي مشابه دارند ﴿ وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ ﴾( و هیچ چیز آنان را از پذیرفته شدن نفقاتشان باز نداشت، مگر آنکه به خداوند و پیامبر او کفرورزیده و جز با حالت کسالت به نماز نپرداخته‌اند و جز با اکراه انفاق نکرده‌اند)

آنها در بيماري اعتقادي پيش قدم بوده و در پليديها دست و پا زده و با نفاق از دنيا مي روند. ﴿ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ ﴾و اما بیماردلان را پلیدی بر پلیدیشان می‌افزاید و در حال کفر در می‌گذرند.

اما خداوند با پرهيزگاران و وارستگان بخاطر انابت و توبه با آنها بگونه اي ديگر معامله مي كند، آنجا كه مي فرمايد: ﴿ أُولَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ ﴾ (اینانند که نیکوترین کاری را که کرده‌اند، از ایشان می‌پذیریم، و در میان بهشتیان از گناهانشان در می‌گذریم، [این‌] وعده راستینی است که به آنان نوید داده شده است‌)

در موسم حج، شخصي كه حج گزارده از تمام گناهان پاك مي شود و به مانند روزي كه از مادر متولد شده عاري از گناه شود، چنانچه رسول مهرباني فرموده است: ((من حج فلم يرفث أو يَفسق، رجع كيوم ولدته أمُّه) ( کسی که حج رفت و سخنان زشت و انجام کار گناه را ترک کرد ، در حالی بر می گردد که مانند طفل از گناه پاک است.

بار الها توبه ي ما را بپذير، گناهان و لغزش هاي ما را بشوي و ما را از پرهيزگاران نيكوكار و بندگان برگزيده ات قرار ده.

به قلم: خميس النقيب.

ترجمه: انوار وب