راستگویی یکی از برجسته‌ترین ارزش‌های اخلاقی در اسلام است و دروغ، برعکس آن، از بزرگ‌ترین گناهان اخلاقی و اجتماعی به شمار می‌آید. قرآن کریم و سنت پیامبر ﷺ  به شدت دروغ را نکوهش کرده و مسلمانان را به صدق و امانت در گفتار و کردار فراخوانده‌اند. دروغ نه تنها یک خطای فردی، بلکه عاملی ویرانگر در روابط اجتماعی و اخلاقی مسلمانان است.

تعریف دروغ
علما دروغ (کذب) را چنین تعریف کرده‌اند:
«الإخبار بخلاف الواقع» یعنی خبر دادن بر خلاف واقع.
(رجوع شود: ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج 10، ص 492)

جایگاه راستگویی در قرآن
قرآن کریم به کرات مؤمنان را به صدق فرا می‌خواند:
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ (توبه: 119)
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا پروا کنید و با راستگویان باشید.
دروغ نیز به عنوان ویژگی منافقان معرفی شده است:
إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ (غافر: 28).
روایات پیامبر ﷺ در نکوهش دروغ
در منابع معتبر حدیثی(بخاری، مسلم، ابوداود، ترمذی، نسائی، ابن ماجه) احادیث فراوانی در این باره آمده است. از جمله:
پیامبر ﷺ فرمودند:
«آیَةُ الْمُنَافِقِ ثَلَاثٌ: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ»
(صحیح بخاری، کتاب الإیمان، حدیث 33؛ صحیح مسلم، کتاب الإیمان، حدیث 59)
نشانه‌های منافق سه چیز است: چون سخن گوید دروغ گوید، چون وعده دهد خلاف کند، و چون امین گردد خیانت ورزد.
در حدیثی دیگر آمده است:
«إِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ، وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ…»
(صحیح بخاری، کتاب الأدب، حدیث 6094؛ صحیح مسلم، کتاب البر، حدیث 2607)
دروغ انسان را به فجور می‌کشاند و فجور به آتش دوزخ راه می‌برد.

اجماع علما بر حرمت دروغ
علما و محدثان متفق‌القول‌اند که دروغ به صورت کلی حرام است و از گناهان کبیره محسوب می‌شود. امام ذهبی در کتاب الکبائر دروغ را یکی از بزرگ‌ترین گناهان دانسته است (الکبائر، ص 51).

موارد استثنایی
با وجود حرمت شدید دروغ، در برخی شرایط خاص، شریعت اسلامی اجازه داده است که برای حفظ مصالح مهم‌تر، دروغ گفته شود. این موارد محدود و مشخص‌اند:
در جنگ برای پنهان کردن نقشه‌ها (صحیح مسلم، حدیث 2605).
برای اصلاح میان مردم (صحیح بخاری، کتاب الصلح، حدیث 2692).
در سخنان شوهر به همسر یا همسر به شوهر برای تقویت محبت، نه برای خیانت (صحیح مسلم، حدیث 2605).

آثار و پیامدهای دروغ
از بین رفتن اعتماد اجتماعی
لکه‌دار شدن ایمان (چنان‌که پیامبر ﷺ آن را از نشانه‌های نفاق دانستند)
سقوط شخصیت و جایگاه فرد در جامعه
عذاب اخروی و محرومیت از هدایت الهی