زبان، بزرگ‌ترین نعمت خداوند برای بیان حق، امر به معروف و اصلاح جامعه است. اما همین نعمت اگر در مسیر باطل به کار رود، می‌تواند سرچشمه فساد و گمراهی شود. یکی از گناهان خطرناک زبان که در قرآن و سنت شدیداً نکوهش شده، نهی از معروف است؛ یعنی بازداشتن مردم از کارهای نیک و پسندیده، یا تمسخر و بی‌ارزش جلوه دادن اعمال صالح.
اسلام که رسالتش دعوت به خیر و اصلاح است، چنین رفتاری را نشانه نفاق و دوری از ایمان دانسته است.

▫️ تعریف نهی از معروف
لغوی: «نهی» به معنای بازداشتن است و «معروف» به معنای هر کار نیکی که عقل و شرع آن را نیکو می‌دانند.
اصطلاحی: بازداشتن یا دلسرد کردن مردم از انجام کار نیک، عبادت، امر به معروف و خیرخواهی، خواه به صراحت باشد یا به کنایه و تمسخر.
امام فخر رازی در تفسیر کبیر می‌نویسد:
«الناهون عن المعروف هم الذین یثبّطون الناس عن الخیر و یسخرون من العاملین به»
نهی‌کنندگان از معروف کسانی‌اند که مردم را از کار خیر بازمی‌دارند و از نیکوکاران تمسخر می‌کنند.

▫️ نهی از معروف در قرآن
قرآن کریم نهی از معروف را صفت منافقان دانسته است:
الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ ۚ يَأْمُرُونَ بِالْمُنكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ(توبه: 67)
مردان و زنان منافق از یکدیگرند؛ به منکر فرمان می‌دهند و از معروف بازمی‌دارند.
در مقابل، خداوند مؤمنان را چنین توصیف کرده است:
وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ(توبه: 71)
مردان و زنان مؤمن یاور یکدیگرند؛ به نیکی فرمان می‌دهند و از بدی بازمی‌دارند.
بنابراین، نهی از معروف نشانه وارونگی فطرت و خروج از مسیر ایمان است.

▫️ احادیث در نکوهش نهی از معروف
پیامبر ﷺ فرمودند:
«لتأمرنّ بالمعروف ولتنهونّ عن المنکر، أو لیوشکنّ الله أن یبعث علیکم عقاباً منه ثم تدعونه فلا یستجاب لکم.»
(سنن ترمذی، کتاب الفتن، حدیث 2169)
باید به نیکی فرمان دهید و از بدی بازدارید، وگرنه خداوند عذابی بر شما نازل خواهد کرد، سپس دعا می‌کنید و اجابت نمی‌شوید.
همچنین فرمودند:
«من رأى منكم منكراً فليغيره بيده، فإن لم يستطع فبلسانه، فإن لم يستطع فبقلبه، وذلك أضعف الإيمان.»
(صحیح مسلم، کتاب الإیمان، حدیث 49)
هر که در میان شما منکری دید، باید آن را با دست تغییر دهد؛ اگر نتوانست، با زبان؛ و اگر نتوانست، با دل — و این ضعیف‌ترین مرتبه ایمان است.
اگر امر به معروف نشانه ایمان است، پس نهی از معروف نشانه ضعف یا نابودی ایمان است.

▫️ دیدگاه علما
▪️ امام نووی می‌گوید: «ترک امر به معروف و نهی از منکر از بزرگ‌ترین گناهان کبیره است، و کسی که مردم را از کار نیک باز دارد، در حقیقت در صف منافقان قرار گرفته است.» (شرح صحیح مسلم، ج 2، ص 22)
▪️ امام ذهبی در الکبائر می‌نویسد: «از بزرگ‌ترین گناهان، بازداشتن مردم از ذکر خدا، نماز، صدقه و سایر کارهای نیک است، زیرا این عمل جنگ با دعوت الهی است.»

▫️ آثار و پیامدهای نهی از معروف
▪️ رواج فساد و خاموشی دعوت الهی در جامعه.
▪️ سلب توفیق از انسان و سخت شدن قلب.
▪️ محرومیت از دعای مستجاب و رحمت الهی.
▪️ قرار گرفتن در صف منافقان و مستحق عذاب الهی.