زبان، نعمتی است که می‌تواند وسیله‌ی اصلاح و محبت باشد، یا ابزار تخریب و آزار. یکی از آفات زبان که در روابط خانوادگی و اجتماعی اثرات ویرانگری دارد، سرزنش بی‌جا است؛ یعنی توبیخ و ملامت کردن انسان‌ها در جایی که سزاوار آن نیستند، یا به شیوه‌ای که موجب آزردگی و تحقیر می‌شود. قرآن و سنت پیامبر ﷺ این رفتار را از نشانه‌های قساوت قلب و بی‌رحمی دانسته‌اند.

تعریف سرزنش بی‌جا :
لغوی: «اللَّوْم» و «العِتاب» در لغت به معنای ملامت، نکوهش و سرزنش است.
اصطلاحی: گفتن سخنی برای نکوهش یا ملامت دیگری بدون دلیل شرعی یا با لحنی تحقیرآمیز که باعث رنجش خاطر او گردد.
ابن حجر عسقلانی رحمه‌الله می‌گوید:
«ملامت بی‌جا، نوعی اذیت مؤمن است و شامل سخنانی است که بدون نیت اصلاح، تنها برای تحقیر یا اظهار برتری گفته می‌شود.»
(فتح الباری، ج 10، ص 472)

سرزنش بی‌جا در قرآن
قرآن کریم مؤمنان را از آزار زبانی و نکوهش نابجا بر حذر داشته است:
وَالَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَیْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا(احزاب: 58)
کسانی که مردان و زنان مؤمن را بی‌دلیل آزار می‌دهند، بار بهتان و گناه آشکاری را بر دوش می‌کشند.

و نیز می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ (حجرات: 12)
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری از گمان‌ها بپرهیزید، زیرا بعضی از گمان‌ها گناه است.
بسیاری از سرزنش‌های نابه‌جا، ریشه در همین گمان‌های بی‌اساس دارد.

احادیث در نکوهش سرزنش بی‌جا
پیامبر اکرم ﷺ فرمودند: «المُسلِمُ أَخُو المُسلِمِ، لا يَظلِمُهُ، ولا يَخذُلُهُ، ولا يَحقِرُهُ» (صحیح مسلم، کتاب البر، حدیث 2564)
مسلمان، برادر مسلمان است؛ نه به او ظلم می‌کند، نه او را خوار می‌سازد و نه او را تحقیر می‌کند.
و در حدیثی دیگر آمده است: «مَن عَيَّرَ أخاهُ بذنبٍ لم يَمُتْ حتى يَعمَلَه» (ترمذی، حدیث 2505)
کسی که برادرش را به خاطر گناهی سرزنش کند، نمی‌میرد مگر اینکه خود به همان گناه گرفتار شود.
و فرمودند: «لا تُظهرِ الشماتةَ لأخيك، فيرحمهُ اللهُ ويبتليكَ» (ترمذی، حدیث 2506)
برادرت را در هنگام لغزش و اشتباهش سرزنش و شماتت مکن، که خداوند ممکن است او را ببخشد و تو را گرفتار سازد.

دیدگاه علما
امام نووی رحمه‌الله می‌گوید:
«سرزنش مؤمن، اگر بدون نیت اصلاح باشد، از آزار زبانی و حرام است؛ چه به صورت کنایه باشد و چه آشکارا.»
(شرح صحیح مسلم، ج 16، ص 120)
امام ذهبی رحمه‌الله در الکبائر می‌نویسد:
«اذیت مؤمنان، چه با زبان باشد و چه با عمل، از گناهان کبیره است، و ملامت بی‌جا از مصادیق آن است.»

آثار و پیامدهای سرزنش بی‌جا
شکستن حرمت مؤمن و رنجاندن دل او – که در اسلام از بزرگ‌ترین گناهان است.
ایجاد کینه و دشمنی در دل‌ها – زیرا هیچ‌کس سرزنش تحقیرآمیز را نمی‌پذیرد.
از بین رفتن اخوت اسلامی و اعتماد اجتماعی.
سلب توفیق الهی – زیرا پیامبر ﷺ فرمود:
«من عيّر أخاه بذنبٍ لم يمت حتى يعمله» (ترمذی)
کسی که بی‌جا سرزنش کند، گرفتار همان گناه می‌شود.