غیبت (غیبة) از بزرگ‌ترین آفات زبان و روابط اجتماعی است. اسلام به عنوان دینی که بر اخلاق، برادری و صلح اجتماعی تأکید دارد، غیبت را رفتاری شدیداً نکوهیده معرفی کرده است. در منابع معتبر، غیبت به مثابه خوردن گوشت برادر مرده دانسته شده و از گناهان کبیره شمرده می‌شود.
تعریف غیبت :
پیامبر اکرم ﷺ غیبت را چنین تعریف کرده‌اند:
«ذِكْرُكَ أَخَاكَ بِمَا يَكْرَهُ»
یاد کردن برادرت به چیزی که او خوش ندارد.
(صحیح مسلم، کتاب البر، حدیث 2589)
یعنی بیان عیب‌های واقعی فرد در غیاب او، به گونه‌ای که اگر بشنود، ناراحت شود.
غیبت در قرآن
قرآن کریم به صراحت غیبت را نهی کرده است:
وَلَا یَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا ۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِیمٌ (حجرات: 12)
هیچ‌یک از شما غیبت دیگری نکند! آیا کسی از شما دوست دارد گوشت برادر مرده‌اش را بخورد؟ قطعاً از آن کراهت دارید. پس از خدا پروا کنید.
این آیه، غیبت را با یکی از زشت‌ترین و نفرت‌انگیزترین کارها مقایسه می‌کند.
احادیث در نکوهش غیبت
پیامبر ﷺ فرمودند:
«لَمَّا عُرِجَ بِي مَرَرْتُ بِقَوْمٍ لَهُمْ أَظْفَارٌ مِنْ نُحَاسٍ يَخْمُشُونَ وُجُوهَهُمْ وَصُدُورَهُمْ. فَقُلْتُ: مَنْ هَؤُلَاءِ يَا جِبْرِيلُ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ لُحُومَ النَّاسِ وَيَقَعُونَ فِي أَعْرَاضِهِمْ»
(سنن ابوداود، کتاب الأدب، حدیث 4878؛ مسند احمد، ج 3، ص 224)
وقتی به آسمان برده شدم، قومی را دیدم که ناخن‌هایشان از مس بود و صورت‌ها و سینه‌هایشان را می‌خراشیدند. گفتم: ای جبرئیل! اینان کیستند؟ گفت: کسانی‌اند که گوشت مردم را می‌خوردند (غیبت می‌کردند) و به آبرویشان حمله می‌بردند.
در حدیثی دیگر آمده است:
«كل المسلم على المسلم حرام: دمه وماله وعرضه»
(صحیح مسلم، کتاب البر، حدیث 2564)
همه چیز مسلمان بر مسلمان حرام است: خون او، مال او و آبرویش.
غیبت، در حقیقت تعدی به آبروی مسلمان است.
اجماع علما بر حرمت غیبت
علما اجماع دارند که غیبت از گناهان کبیره است. امام نووی در ریاض الصالحین و امام ذهبی در الکبائر آن را در شمار بزرگ‌ترین گناهان قرار داده‌اند.
موارد استثنایی :
مانند دروغ، غیبت نیز به طور مطلق حرام نیست؛ بلکه در برخی موارد خاص، شریعت اجازه داده است که برای مصلحت بالاتر سخن گفته شود.
امام نووی (شرح صحیح مسلم، ج 16، ص 142) شش مورد استثنا را برشمرده است:
کایت نزد قاضی یا حاکم برای گرفتن حق.
استمداد برای تغییر منکر و بازداشتن از گناه.
درخواست فتوا (مانند گفتن: پدرم یا برادرم به من ظلم کرده).
هشدار به مسلمانان از ضرر شخصی (مثل معرفی شاهد دروغگو).
ذکر عیوب کسی که آشکارا گناه می‌کند.
شناسایی افراد (مانند «اعمش» برای کسی که معروف به ضعف چشم بوده است).
آثار و پیامدهای غیبت :
نابودی اخوت و محبت میان مسلمانان.
از بین رفتن اعتماد اجتماعی.
محرومیت از آمرزش الهی.
سختی حساب در قیامت و تحویل دادن حسنات به صاحب حق (طبق حدیث مفلس در صحیح مسلم، حدیث 2581)