تهمت (بهتان و افتراء) یکی از زشت‌ترین گناهان زبانی و اجتماعی است. اسلام که بر اساس عدالت، صداقت و حفظ کرامت انسانی استوار است، تهمت را رفتاری حرام و از گناهان کبیره معرفی کرده است. قرآن کریم و منابع معتبر حدیثی، تهمت را هم‌ردیف ظلم بزرگ و حتی بدتر از قتل در برخی شرایط دانسته‌اند.

تعریف تهمت
لغوی: «بهتان» به معنای دروغی است که انسان بر دیگری می‌بندد و او از آن بی‌خبر است.

اصطلاحی: نسبت دادن چیزی به دیگری که او انجام نداده یا صفتی که در او وجود ندارد.
ابن حجر عسقلانی می‌نویسد:
«البُهْتان: الكذب الذي يُحيِّر من أُسنِد إليه لعِظَمه»
بهتان، دروغی است که آن‌قدر بزرگ است که شنونده را مبهوت می‌کند.
(فتح الباری، ج 10، ص 473)

تهمت در قرآن

نهی از بهتان:
وَالَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَیْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا
(احزاب: 58)
کسانی که مردان و زنان مؤمن را بدون آنکه کاری کرده باشند آزار می‌دهند، بار بهتان و گناه آشکار به دوش کشیده‌اند.

تهمت به زنان پاکدامن:
إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ
(نور: 23)
کسانی که به زنان پاکدامن، بی‌خبر و باایمان تهمت می‌زنند، در دنیا و آخرت ملعون‌اند و برایشان عذابی بزرگ خواهد بود.

احادیث در نکوهش تهمت
پیامبر ﷺ فرمودند:
«مَنْ بَهَتَ مُسْلِمًا أَوْ مُسْلِمَةً أَوْ قَالَ فِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ حَبَسَهُ اللَّهُ فِي رَدْغَةِ الْخَبَالِ حَتَّى يَخْرُجَ مِمَّا قَالَ» (مسند احمد، ج 6، ص 135؛ طبرانی، معجم کبیر)
هر کس به مرد یا زن مسلمانی تهمت بزند یا چیزی که در او نیست بگوید، خداوند او را در «ردغة الخبال» (چرک و خون اهل دوزخ) نگه می‌دارد تا سخنش را پس بگیرد.
در حدیث دیگری آمده است:
«أَتَدْرُونَ مَا الْغِيبَةُ؟ … قِيلَ: أَفَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ فِي أَخِي مَا أَقُولُ؟ قَالَ: إِنْ كَانَ فِيهِ مَا تَقُولُ فَقَدِ اغْتَبْتَهُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ فَقَدْ بَهَتَّهُ»
(صحیح مسلم، کتاب البر، حدیث 2589)
پیامبر ﷺ فرمودند: می‌دانید غیبت چیست؟ گفتند: خدا و رسولش داناترند. فرمود: گفتن چیزی درباره برادرت که خوش ندارد. پرسیدند: اگر آنچه می‌گویم در او باشد چه؟ فرمود: اگر باشد غیبت کرده‌ای، و اگر نباشد، به او تهمت زده‌ای.

اجماع علما بر حرمت تهمت
علما تهمت را از گناهان کبیره دانسته‌اند. امام ذهبی در الکبائر و امام نووی در ریاض الصالحین به صراحت تهمت را در شمار کبائر ذکر کرده‌اند.

آثار و پیامدهای تهمت
از بین رفتن آبرو و حیثیت افراد: آبرو در اسلام به اندازه جان و مال محترم است.
فساد اجتماعی و برهم خوردن اعتماد عمومی.
لعنت الهی در دنیا و آخرت (نور: 23).
عذاب اخروی سخت: پیامبر ﷺ از عذاب «ردغة الخبال» خبر داده‌اند.

موارد استثنایی
برخلاف غیبت که برخی موارد استثنا دارد، تهمت به صورت مطلق حرام است و هیچ‌گاه جایز نمی‌شود. تنها جایی که ممکن است «اتهام» مطرح شود، وقتی است که دلایل و شواهد ظاهری وجود دارد و برای حفظ جامعه، نزد قاضی و محکمه شرعی بیان می‌شود. در غیر این صورت، نسبت دادن چیزی بدون دلیل قطعی، بهتان و حرام قطعی است.